Gender in de atletiek: een nog onopgelost vraagstuk

20 augustus 2016 - Door Cors van den Brink

Hebben ze elkaar in het Olympisch dorp in Rio ontmoet? In het stadion was zo’n ontmoeting in ieder geval onwaarschijnlijk. Caster Semenya startte in Rio op de 800 meter en is zaterdag favoriete voor het goud. Dutee Chand kwam hier niet verder dan de eerste ronde van de 100 meter. Toch heeft de 25-jarige Zuid-Afrikaanse het min of meer aan de 20-jarige Indiase te danken dat ze hier beiden zijn.

Bij beide vrouwen is het nodige te doen rond hun sexe. Semenya wordt al langer – en ook hier in Brazilië – verguisd omdat ze “geen vrouw zou zijn”. Chand werd twee jaar geleden op basis van een eerder door de IAAF ingevoerde geslachtstest uitgesloten van de Gemenebestspelen van 2014. Haar testosteron-niveau zou te hoog zijn, als gevolg van een genetische afwijking. Ze vocht die beslissing met succes aan bij het Arbitragehof voor de sport, het CAS. Dat besloot vorig jaar dat de test twee jaar lang niet gebruikt mag worden, omdat de wetenschappelijke onderbouwing niet zou deugen.

Voorzitter Seb Coe heeft aangekondigd dat de IAAF met een nieuw voorstel zal komen, maar dat was vóór de Spelen niet meer te realiseren. Hij waarschuwde er bovendien voor dat het een gevoelige kwestie is, waarin het om mensen en menselijke waardigheid gaat.
Dutee Chand liep dit jaar intussen p.r.’s van 11,30 op de 100 en 23,34 op de 200 meter. Als ze al voordeel zou hebben van hoge testosteronwaarden in haar lichaam, dan leidde dat in ieder geval niet tot heel opzienbarende prestaties. Want om testosteron gaat het in de jongste en nu dus voorlopig terzijde geschoven geslachtstest in de sport.

Sportbonden proberen al sinds 1936 te voorkomen dat mannen zich voordoen als vrouwen. Maar de vraag: hoe bepaal je of iemand man of vrouw is, blijkt nog altijd niet afdoende beantwoord. Ook omdat er ethische kanttekeningen bij zijn te maken. En dat leidt zo nu en dan tot hoogst onprettige situaties.

Foekje Dillema
In Nederland werd Foekje Dillema in 1950 levenslang geschorst, omdat ze weigerde een geslachtstest te ondergaan. De wijze waarop dat gebeurde leidde enkele jaren geleden tot een openbaar excuus van de zijde van de Atletiekunie. Maar uit DNA-onderzoek zou – na haar overlijden – blijken dat ze een bijzonder genetisch mozaïek vertoonde met XX- en XY-cellen. Dat kan hebben geleid tot een verstoorde geslachtsontwikkeling. Het kan er ook toe leiden dat het lichaam veel testosteron aanmaakt – al is dat niet bij alle vrouwen die dezelfde afwijking hebben het geval.

De sexe-bepaling op basis van testosteronwaarden is is een heel andere dan de vernederende testen uit het verleden, waar vrouwen hun lichaam moesten tonen aan een gyneacoloog. Het later ingevoerde DNA-onderzoek op basis van wangslijm bleek niet voldoende betrouwbaar.

De IAAF dacht daarom in 2011 via deze methode een oplossing te hebben gevonden De zogenoemde hyperandrogene vrouwen, die door hun genetische constitutie teveel testosteron aanmaken, kregen de gelegenheid dat via een medische behandeling – een operatie of via medicatie – aan te passen. Daarna zouden ze met een “vrouwelijker testosteron-gehalte” weer kunnen uitkomen in wedstrijden.

CAS
Dutte Chand stelde echter – en kreeg daarbij gelijk van het CAS – dat het voordeel van het verhoogde testosteron onvoldoende duidelijk is en dat haar uitsluiting daarom onterecht was. Door de uitspraak van het CAS mocht zij dus naar Rio. En dat geldt ook voor Semenya, van wie eerder is beweerd dat ze driemaal de hoeveelheid testosteron zou hebben dan de gemiddelde vrouw. Waarbij uitdrukkelijk gezegd moet worden dat die uitspraak is gebaseerd om uitgelekte berichten uit de omgeving van de atlete. Zelf heeft ze zich niet willen uitlaten over deze zaak. Als ze bij wedstrijden protestgeroep hoort vanaf de tribunes, veegt ze met een inmiddels bekend gebaar haar schouders af.

Semenya ligt onder vuur sinds haar overwinning bij de WK van 2009 in Berlijn. Haar mannelijke trekken waren voor de IAAF aanvankelijk aanleiding haar uit te sluiten van wedstrijden en de atlete te vragen om eerst mee te werken aan nader onderzoek. In juli 2010 kwam de mededeling dat ze weer kon meedoen, zonder dat er inhoudelijk iets over de zaak werd gezegd. Dat was ook nauwelijks mogelijk zonder haar privacy aan te tasten.

Persoonlijke levenssfeer
De persoonlijke levenssfeer speelt steeds een grote rol bij deze kwestie. Want iedere discussie over het geslacht van een mens raakt onmiddellijk aan de privacy, zoals ook Coe al aangaf. Binnen en buiten de sport is inmiddels voldoende duidelijk dat “geslacht” niet louter en eenduidig omschreven kan worden op basis van DNA en testosteronwaarde – en al helemaal niet op basis van lichamelijke kenmerken, die ook nog eens operatief aangepast kunnen worden, al naar gelang de mens zich wel of niet thuisvoelt in zijn of haar lichaam.

In het dagelijks leven roept dat allerlei vragen op rond gender en discriminatie, met de aanduiding op toiletten als het meest recente discussie-onderwerp. In de samenleving kunnen kan sexe-bepaling overgelaten worden aan de keuzevrijheid van mensen. Ieder mag leven naar eigen voorkeuren. Grenzen tussen het mannelijke en vrouwelijke zijn immers niet zo scherp te trekken als voorheen werd gedacht.
Maar in de wedstrijdsport, die staat of valt met regels en reglementen die “fair play” en een eerlijk speelveld moeten garanderen, rijzen vragen die niet zomaar zijn te beantwoorden. Wat te doen met aangeboren biologisch voordeel, dat ongelijkheid van kansen tot gevolg heeft? Over die vraag gaat de IAAF zich na de Spelen opnieuw buigen.

Geen sexe-bepaling
Opmerkelijk is wel dat door de CAS-uitspraak dit de eerste Spelen sinds 1936 zijn waar helemaal geen sexe-bepaling plaatsvindt. Mensen die zich genetisch gezien tussen de beide seksen bevinden, maar door het leven gaan als vrouw, kunnen meedoen, wat hun natuurlijke testosteronwaarden ook zijn.

Een uitgebreid artikel over de geschiedenis van de geslachtstest in de sport is te lezen op Wikipedia. Daarin is echter de afwijzing van de jongste regeling van de IAAF door het CAS nog niet verwerkt.