Tom Wiggers: Testosteron belangrijkste onderscheidende factor tussen man en vrouw in de sport

22 augustus 2016 - Door Cors van den Brink

De favoriete op de 800m, Caster Semenya, maakte haar favorietenrol in Rio helemaal waar. Vorige week beschreef Atletiek Week de stand van zaken in de discussie over de geslachtsbepaling in de sport naar aanleiding van haar prestaties. Arts en atleet Tom Wiggers gaat hier in deze bijdrage nader op in. Hij stelt dat het testosteronniveau wel degelijk de belangrijkste onderscheidende factor is tussen het mannelijke en vrouwelijke geslacht wat betreft sportprestaties.

Semenya’s overwinning zal geen enkele atletiekvolger hebben verbaasd en ook als zij dat in een wereldrecord had gedaan, zou dat niet als een grote verrassing zijn gekomen. Toch is zij één van de meest besproken en controversiële sporters van dit moment. Haar prestaties zijn namelijk niet het enige opzienbarende, maar zeker ook haar uiterlijke (mannelijke) kenmerken en het verloop van haar prestaties in de afgelopen jaren, die bepaald worden door een regelwijziging in 2011 en het terugdraaien daarvan in 2015. Simpel gezegd zal de discussie zich toespitsen op de vraag: is zij een vrouw? Of beter: mag zij deelnemen aan sport in de vrouwencategorie?

Hoewel het onderscheid tussen mannen en vrouwen in het overgrote deel van de gevallen eenvoudig is, zijn er in de sportgeschiedenis regelmatig sporters geweest waarbij getwijfeld werd aan het geslacht. Ondanks de toename van diagnostische mogelijkheden voor het bepalen van het geslacht, levert dit in zeldzame gevallen nog steeds problemen op, zoals de casus van Semenya laat zien.

Geslacht en gender
Ten eerste is het belangrijk om het onderscheid tussen geslacht en gender te maken. Het gender, ook wel genderidentiteit genoemd, is het gevoel van een persoon zich man of vrouw te voelen en zo door het leven te willen gaan. Omdat Semenya een vrouwelijke genderidentiteit heeft, zal ik met betrekking tot haar de woorden zij/haar gebruiken en niet hij/hem of het weinig respectvolle het. Maar een vrouwelijke genderidentiteit betekent niet zonder meer dat ook in de vrouwencategorie aan (top)sport deelgenomen kan worden.

Prestatie-ontwikkeling Semenya
In 2009 werd de toen 18-jarige Semenya met grote overmacht wereldkampioene 800m en viel zij op door haar mannelijke uiterlijke kenmerken en zware stem. In 2011 bepaalde de wereldatletiekfederatie IAAF dat er een maximale testosteronconcentratie (namelijk 10 nmol/l) is voor sporters in de vrouwencategorie (normaalwaarden voor resp. vrouwen en mannen: 0,5-3,0 nmol/l en 12-35 nmol/l). In de jaren na deze beslissing bereikte Semenya nooit meer haar oude niveau.

In 2015 verklaarde het internationale sporttribunaal CAS deze regel ongeldig en dit jaar heeft Semenya haar persoonlijke records verbeterd en is zij weer net zo onverslaanbaar als in 2009.

Het CAS stelde dat de prestatiebevorderende werking van testosteron onvoldoende bewezen is, wat een ridicuul standpunt is gezien de menselijke fysiologie en de prestatiebevorderende werking van synthetisch testosteron als doping. Sterker nog, het testosteronniveau is de belangrijkste onderscheidende factor tussen het mannelijke en vrouwelijke geslacht wat betreft sportprestaties. Het zorgt namelijk o.a. voor een grotere spiermassa en een grotere hart- en longcapaciteit en dus voor betere sportprestaties.

‘Beschermde categorie’
Eigenlijk zou je de vrouwencategorie kunnen beschouwen als een ‘beschermde categorie’ tegen een hoge testosteronconcentratie. Zonder aparte man-vrouw categorieën zou vrijwel geen enkele vrouw kunnen deelnemen aan de Olympische Spelen; daarvoor zijn de absolute prestatieverschillen nu eenmaal te groot.

Het is dus belangrijk om te beseffen dat het verschil in testosteronspiegels de man-vrouw categorieën in zeer belangrijke mate definieert en dat is dus essentieel anders dan het bezitten van gunstige eigenschappen voor een bepaalde sport. Zoals het hebben van grote voeten voor een zwemmer, een lengte van 2,20 m voor een basketballer of een hoog percentage snelle spiervezels voor een 100m-loper. Er zijn namelijk geen aparte categorieën voor respectievelijk schoenmaat, lichaamslengte en spiervezelsamenstelling. En wel voor mannen en vrouwen.

Kunstmatig
Hoewel het medisch dossier van Semenya niet openbaar is, is het zeer aannemelijk dat zij de afgelopen jaren haar testosteronniveau kunstmatig naar beneden heeft moeten brengen, wat de achteruitgang in prestaties ook zou verklaren. En tevens haar vooruitgang na de uitspraak van het CAS. Er zijn verschillende medische condities die kunnen leiden tot afwijkingen in de testosteronproductie en tot uiterlijke kenmerken van beide seksen (intersekse). Dit kan overigens zowel met het bezitten van mannelijke (XY) als vrouwelijke (XX) geslachtschromosomen.

Ongelijke strijd
Kortom, in een poging om een enkele atlete te beschermen, benadeelt het CAS een hele grote groep atletes, die zich geconfronteerd zien met een ongelijke strijd. Daarom is de regel die de IAAF in 2011 instelde te rechtvaardigen en zou Semenya, zonder aanvullende maatregelen, op hormonale gronden uitgesloten moeten worden van deelname in de vrouwencategorie. Omdat zij dan misschien wel eerder gezien moet worden als een mannelijke sporter met een nadeel dan als een vrouwelijke sporter met een voordeel. Dat neemt overigens niet weg dat we haar in de samenleving gewoon als vrouw kunnen beschouwen, simpelweg omdat zij zich nou eenmaal zo voelt.